Đọc gì để hiểu về Việt Nam?

Qua vài năm làm du lịch và kha khá thời gian bám đuôi các nhóm nghiên cứu độc lập chỉ để hiểu hơn về đất nước mình sinh ra, mình luôn băn khoăn với câu hỏi:

Đọc gì để hiểu về Việt Nam?

Rút cục thì sự tư duy và diễn giải để hiểu về một đất nước đến từ đâu? Việc đặt chân đến 64 tỉnh thành và ồ à về phong cảnh hay văn hóa rõ ràng là không đủ. Những mảng ghép từ việc đi lại thiếu đi một chất keo dính để tạo nên một mảnh tổng thể và xuyên suốt. Đi nhiều không có nghĩa là hiểu nhiều nếu không có sự suy tư và nghiên cứu, điều này ngày càng đúng hơn bao giờ hết !

Rút cục thì khoa Việt Nam học của các trường đại học tại Việt Nam và thế giới hay các nhà nghiên cứu Việt Nam độc lập đã tiếp cận chủ đề này như thế nào? Nếu theo dõi website và tài liệu phân tích, ta dễ thấy họ đã dành nhiều năm để tìm hiểu về Việt Nam trên bối cảnh chung của khu vực và thế giới, và luôn tiếp cận một chủ đề nhất định trên tương quan so sánh với sự hỗ trợ của các lý thuyết nền tảng. Điều này sẽ tránh tìm hiểu về một đất nước trong tình trạng tĩnh tại, khu biệt. Hãy dừng lại một chút và hình dung đến lượng thông tin khổng lồ họ đã xử lý trong nhiều năm !!

Tất nhiên điều này thời gian và công sức nên trong giới hạn có thể của mình và bạn, thì ít ra ta có thể lọc ra vài sách hay để đọc vậy ^^. Dưới đây là Series mà cá nhân mình thấy hợp lý khi tìm hiểu về Việt Nam (cho dù là phục vụ công việc hay không). Đây là những quyển đại diện, chưa đề cập đến mảng văn học vốn cũng cung cấp một cái nhìn rất lý thú đến từng thời điểm lịch sử hay trạng thái xã hội nhất định.

Series dưới đây sẽ phân loại theo 4 hướng và chia sẻ dần theo thời gian:

1. Kiến thức nền tảng (từ kiến thức về văn hóa nói chung đến sách về các khu vực). Sách dạng này nhiều vô kể nên mình chỉ chọn lọc vài cuốn thui nhé.

2. Góc nhìn (Việt Nam, Việt Kiều và Tây). Theo mình đây là tiêu chí quan trọng hơn cả. Nhiều lúc đọc sách do Việt kiều hoặc các bạn nước ngoài viết về Việt Nam lại đem đến một góc nhìn khách quan, mới mẻ, và do đó, cân bằng hơn. Tất nhiên không có nghĩa nó sâu sắc hơn mà chỉ đơn giản là một tổ hợp các góc nhìn đa chiều.

3. Sách nói về 54 dân tộc Việt Nam. Đây là dạng sách nhân học, thiên về trình bày nhiều hơn là phân tích.

4. Tài liệu nghiên cứu. Cái này thì hơi nặng đô chút, chủ yếu tuân theo các nghiên cứu đã xuất bản của các trường đại học có khoa Việt Nam học trên thế giới.

P/S: Rất nhiều sách về mảng này có thể tìm thấy trong thư viện nhân học Sci-bot.

1. Văn minh Việt Nam_Nguyễn Văn Huyên

văn minh việt nam 1 nguyễn văn huyên

 Phân loại: kiến thức nền.
Tác giả: Nguyễn Văn Huyên (1905-1975)
Năm xuất bản: 1944

Nếu ai đã từng đến thăm bảo tàng Dân tộc học hẳn sẽ nhớ tên con đường mang tên Nguyễn Văn Huyên. Đằng sau việc đặt tên này là câu chuyện của cả một dòng học đầy tri thức mà ta sẽ thấy rõ khi đến thăm bảo tàng gia đình Nguyễn Văn Huyên chỉ cách trung tâm Hà Nội 15km, tại làng quê mang tên Lai Xá.

Khá may mắn khi được bố mẹ cho đi du học Pháp từ năm 18 tuổi, quá trình tích lũy kiến thức của Nguyễn Văn Huyên trải rộng từ văn học, luật và nhân học. Không chỉ thông thạo tiếng Anh, Pháp, Nguyễn Văn Huyên còn tìm hiểu khá sâu kho tàng Hán học. Tên tuổi của Nguyễn Văn Huyên nổi danh trong giới học thuật Pháp với luận án tiến sĩ về hát đối và nghiên cứu nhà sàn Đông Nam Á. Tại Hà Nội, tổ chức Hopelab đã có 1 buổi bàn về chủ đề này.

20180303_115841.jpg

Ảnh chụp tại bảo tàng Nguyễn Văn Huyên tại Lai Xá

Có thể nói, với một chút may mắn về nền tảng gia đình và nỗ lực tự thân, Nguyễn Văn Huyên đã giao hòa khá nhuần nhuyễn kho tàng học thuật phương Đông và phương Tây, tuy nhiên hơi thiên về sự phân tích lạnh lùng tỉnh táo. Không phải là trí thức ẩn danh trong tháp ngà, khi về nước, Nguyễn Văn Huyên đã rất tích cực tham gia chính trị nhưng bằng một hình thức gián tiếp – dưới vai trò là nhà nghiên cứu và bộ trưởng bộ giáo dục trong suốt 23 năm. Những phong trào giáo dục sau cách mạng tháng 8 đều mang đậm dấu ấn của Nguyễn Văn Huyên.

Điều lạ là tên tuổi của Nguyễn Văn Huyên không được nhắc đến với tần suất dày đặc như một số nhà nghiên cứu khác (có lẽ do không được đưa vào giáo trình học chính thức). Cuốn sách “Văn minh Việt Nam” của ông cũng chịu một số phận chìm nổi không kém khi bị chính quyền Pháp kiểm duyệt gắt gao mất 5 năm. Mãi đến năm 1996, tức là 50 năm sau ngày xuất bản, tác phẩm mới được dịch ra tiếng Việt và tái bản năm 2017, tuy vậy việc quảng bá cho nó chỉ dừng lại trong một thời gian rất ngắn.

 

VanMinhVN-1.6cm GUI LIEN

 

Được viết bằng ngôn ngữ gốc là tiếng Pháp, “Văn minh Việt Nam” là quyển mà Nguyễn Văn Huyên được toàn quyền Đông Dương “đặt hàng” làm sách giáo khoa cho bộ môn văn hóa Việt Nam trong các trường trung học mới thành lập. Thật là một điều trái khoáy, vì trong khi Pháp thi hành chính sách ngu dân trong thời thuộc địa thì song song đó, chương trình giáo dục tại các trường vẫn được chăm lo kĩ lưỡng. Quyển sách được đặt hàng này sẽ chịu sự kiểm duyệt gắt gao của chính quyền thuộc địa, lại cần phải vừa đủ sâu sắc, khách quan, không mang tính ca tụng.

 

 

Cách nhìn từ tổng thể đến chi tiết

Trong “Văn minh Việt Nam”, Nguyễn Văn Huyên tiếp cận với một cái đầu khá lạnh và ngôn ngữ ít cảm xúc. Đây cũng là cuốn sách khá tham vọng và vĩ mô khi ông phân tích từ địa lý, lịch sử, nhân học đến các đơn vị xã hội (nhà – làng – nước), tôn giáo, kinh tế, đời sống tinh thần và nghệ thuật. Những đơn vị cấu thành đó vẫn còn mang tính liên hệ đến tận ngày nay, đẩy người đọc ra xa khỏi vỏ ốc của mình và nhìn về định danh dân tộc một cách đầy khách quan.

1

2

3

Một trích đoạn trong chương 12 – chữ hán

ngôn ngữ

Một tấm biển song song chữ quốc ngữ và chữ Hán Nôm tại Thanh Kim, Lào Cai

20180608_111058

Một trích đoạn về nhà của người Việt (trên tương quan điều kiện xã hội)

điều kiện làng

Tuy tác phẩm được viết gần trăm năm trước nhưng đọc vẫn thấy có liên hệ phải không các bạn? 🙂

Tiếp theo ở mục kiến thức nền tảng, mình sẽ giới thiệu series sách của Hữu Ngọc và Lady Borton nhé. Hữu Ngọc cũng chính là một học trò của Nguyễn Văn Huyên, với một cách viết thơ hơn rất nhiều.

 

 

 

 

 

 

Advertisements